Kültür haritası

Pertek ilçesine bağlı Dereova Köyü'nde yer alan çeşme, yöre halkı tarafından şifalı olduğuna inanılan suyuyla bilinir. Ziyaretçiler dilek tutmak amacıyla çeşmeye uğrar; küçük ölçekli olmasına rağmen bölgenin su ile ilişkili inanç geleneğinin (Munzur Gözeleri, Büyük Çeşme gibi diğer örneklerle birlikte) yerel bir yansımasıdır.

Pülümür ilçe merkezine yaklaşık 3 km uzaklıkta yer alan kaya oymaları, Urartular döneminden kalmadır. 'Gelin Odaları' olarak da anılan mağaraların, bir kadın lider tarafından yaptırıldığına dair yerel bir inanış vardır. Kayaların oyulmasıyla oluşturulan oda benzeri boşluklar, bölgenin Demir Çağı'na uzanan yerleşim geçmişine dair somut izlerden biridir.

Ovacık ilçesinde yer alan türbe, Alevi erenlerinden Sultan Munzur'un anısına inşa edilmiştir; çevresindeki dağlık alan da yöre halkı tarafından kutsal kabul edilir. Munzur adının bölgedeki su, vadi ve dağ isimlerine bu denli sık yansımasının kökeninde, bu erenin anısına duyulan saygının payı büyüktür.

Ovacık ilçesinin en önemli tarihi yapılarından biri olan kale, ilçenin savunma amaçlı mimarisine ve geçmişine tanıklık eder. Bölgede hüküm sürmüş çeşitli medeniyetlerin izlerini taşıyan kale, geleneksel Tunceli evleri ve köprüleriyle birlikte Ovacık'ın otantik dokusunu oluşturan tarihi unsurlardan biridir.

Pertek ilçesine bağlı Sağman köyünde yer alan tek kubbeli cami, 1555 yılında Selçuklulardan Keyhüsrev Bey'in oğlu Salih Bey tarafından yaptırıldığı tahmin edilmektedir. Köy ölçeğinde sade ama bölgenin dini mimarisi açısından belgeleme değeri taşıyan yapılardan biridir.

Pertek Kalesi'nin eteğinde yer alan cami, 1572 yılında dönemin Pertek Beyi Baysungur tarafından yaptırılmıştır; 'Yukarı Cami' olarak da bilinir. Taç kapı ve mihrabındaki taş işçiliğiyle tanınır. Keban Baraj Gölü'nün oluşturulması sırasında bölgenin sular altında kalması üzerine, yapı ODTÜ Restorasyon Bölümü tarafından taşları numaralandırılarak Pertek ilçe merkezine taşınmış ve yeniden monte edilerek ibadete açılmıştır.

Mazgirt ilçe merkezinde yer alan cami, kitabesine göre 1252 (Hicri 650) yılında yapılmıştır; sekizgen gövdeli, piramidal külahlı türbesiyle birlikte anılır. Türbede biri küçük ikisi büyük olmak üzere üç mezar bulunur. Yapının banisi konusunda halk arasında farklı rivayetler dolaşsa da (Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın kız kardeşi olduğu rivayeti tarihi kayıtlarla tam örtüşmez), kesme taş işçiliği ve orijinal mimari planıyla bölgenin Selçuklu-Osmanlı geçiş dönemi mimarisini yansıtan önemli eserlerinden biridir. 2014 yılında restore edilmiştir.

Nazımiye ilçesindeki Zeve köyünde bulunan Kureyşan Ocağı, kökleri Horasan'a dayanan ve günümüzde ağırlıklı olarak Tunceli bölgesinde yaşayan bir aşiret ve inanç ocağıdır. Alevi-Kızılbaş inancında 'evlad-ı resul' kabul edilir; ocağa bağlı topluluklar zamanla Anadolu'nun farklı bölgelerine yayılmış olsa da kökeni bu köye dayanır.

Pülümür ilçesinde yer alan türbe, bölgenin diğer Alevi inanç mekanlarıyla birlikte anılan ziyaretgahlardan biridir. Yakınındaki büyük çeşme ile birlikte anılması, mekanın hem inanç hem su kültürü açısından taşıdığı öneme işaret eder.

Hozat ilçesinde yer alan ocak, bölgenin önde gelen Alevi inanç merkezlerinden biridir. Devlet destekli 'Dersim İnanç Merkezleri Projesi' kapsamında Sarı Saltuk Ocağı ile birlikte ulaşım ve altyapı iyileştirmeleri yapılan mekanlar arasında yer alır.

Mazgirt ilçesine bağlı Darıkent köyünde yer alan ocak, Tunceli'nin köklü Alevi inanç ocaklarından biridir. Bölgedeki diğer önemli ocaklarla (Kureyşan, Ağuçan, Sarı Saltık gibi) birlikte anılır ve yöre halkının düzenli ziyaret ettiği mekanlar arasındadır.

Pertek ilçesinde yer alan türbe, Fırat Kalkınma Ajansı desteğiyle yürütülen 'Dersim İnanç Merkezleri Projesi' kapsamında ulaşım ve altyapı sorunları çözülen inanç mekanlarından biridir. Yöre halkı tarafından ziyaret edilen türbe, bölgedeki Alevi inanç coğrafyasının Pertek'teki durağı olarak bilinir.

Bugün Tunceli merkezde boşaltılmış bir yerleşim yeri olan Pilvenk, aynı adı taşıyan aşiretin en eski yurdu kabul edilir. 19. yüzyılda yaşanan göçlerle aşiret üyelerinin büyük bölümü başta Pertek olmak üzere Erzincan, Gümüşhane, Sivas ve Elazığ çevresine yerleşmiştir; bugün Pertek ilçesi bu aşiretle özdeşleşmiş durumdadır.

Hozat ilçesine bağlı Geçimli Köyü'nde bulunan tarihi kilise yapısı, bölgenin çok katmanlı dini ve etnik geçmişine tanıklık eder. Yapı, Hozat'ın resmi tanıtım kaynaklarında ilçenin başlıca tarihi eserleri arasında sayılır.

Hozat ilçesinin tarihi ve inanç mirası içinde yer alan türbelerden biri olan Sarısaltuk Türbesi, yöre halkı tarafından ziyaret edilen kutsal mekanlar arasındadır. Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde Sarısaltuk adına atfedilen başka ziyaretgahlar da bulunur; bu da figürün geniş bir coğrafyada saygı gördüğünü gösterir.

Hozat ilçesindeki bu türbe, adını bölgede anlatılagelen 'Ağuçan Efsanesi'nden alır. Yöre halkı tarafından ziyaret edilen türbe, Tunceli'nin sözlü efsane geleneği içinde önemli bir yer tutar ve bölgedeki inanç turizmi güzergahlarında anılır.

Hozat ilçesinin tarihi eserleri arasında sayılan kale kalıntısı, ilçenin savunma amaçlı yapılarından biridir. Hozat'ın dağlık ve geçit vermez coğrafyası, bölgedeki kale ve gözetleme yapılarının tarih boyunca stratejik önem taşımasını sağlamıştır.

Munzur Gözeleri ve Mercan Vadisi çevresinde yer alan bu ziyaretgah, Alevi-Kızılbaş inancının önemli figürlerinden Ana Fatma'ya adanmıştır. Bölgeyi ziyaret eden gruplar genellikle Munzur Gözeleri'ni gördükten sonra buraya uğrar; kaynak suyu ve doğayla iç içe konumu nedeniyle hem inanç hem doğa turizmi güzergahlarında yer alır.

Nazımiye'ye yaklaşık 15 km uzaklıkta, 2000 metrenin üzerindeki bir dağın zirvesinde yer alan ziyaretgah, Alevi inancının en önemli kutsal mekanlarından biridir. Zirvedeki mağara Çile (Çele) olarak bilinir; dağın eteklerinde ziyaretçilerin kurban kestiği ve ihtiyaç sahipleriyle paylaştığı iki cemevi bulunur.

Mazgirt ilçesinde, Peri Suyu kıyısındaki Dedebağ Köyü yakınında yer alan kale, kimi kaynaklara göre Urartu Kralı Menuas döneminde inşa ettirilmiştir. Surların büyük kısmı zamanla tahrip olmuş olsa da kalenin genel yapısı büyük ölçüde ayaktadır; kaleye ait kitabe bugün Harput Müzesi'nde sergilenmektedir.

Çemişgezek ilçe merkezinin batısında, Tahar Çayı kıyısındaki bir tepe üzerinde inşa edilen kaleden günümüze yalnızca bir duvarın küçük bir bölümü ulaşabilmiştir. Kesme ve moloz taştan yapılan kalenin banisi ve kesin yapım tarihi bilinmiyor. Çemişgezek, Tunç Çağı bulgularından Osmanlı dönemi sivil mimarisine kadar geniş bir tarihsel katmana sahip, Tunceli'nin en eski yerleşim bölgelerinden biri olarak kabul edilir.

Urartu dönemine tarihlenen kale kalıntıları, bölgenin binlerce yıllık yerleşim geçmişine ışık tutar. Surların büyük bölümü tahrip olmuş olsa da kale içindeki mağara günümüzde hâlâ gezilebiliyor. Tunceli merkeze yaklaşık 60 km, bir saatlik yol mesafesindedir.

Murat Irmağı kıyısındaki bir tepe üzerine inşa edilen kale, Keban Baraj Gölü'nün yükselmesiyle bugün bir ada üzerinde kalmıştır. Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde onarımlar gören yapı, güney cephesindeki sert tuğla ve mavi çini bezemeleriyle bilinir; girişindeki sarnıç halen ayaktadır.